שלום וברכה!
[כ"ד ניסן תשכ"ה]
עס איז צו מיר "צופעליק" געקומען צו דער האנט אייער ארטיקל אין דעם פסח-נומער פון "דזשואיש אדוואקאט" - "וועגן אידישע אטעאיסטן". "צופעליק", וייל אייער ארטיקל דערשיינט אויף דער אנדער זייט פון מיינעם א בריוו אויף דער טעמע פון "דיאלאג". ס'איז אבער איבעריק צו זאגן, אז בא אונז אידן איז דאך בכלל ניטא דער ענין פון צופעליקייט, ווייל אלץ איז בהשגחה פרטית.
אזוי ווי א איד זוכט כסדר רמזים, געפן איך אין דער דערמאנטער
צוזאמענטרעפעניש פון אונזערע ארטיקלען א מעגליכקייט אויסצונוצן די געלעגנהייט און שרייבן אייך עטלעכע שורות, נאך דעם צו-לאנגן איבעררייס אין אונזער קארעספאנדענץ, אדער א פאר ווערטער בא א פארבריינגען.
אגב, האט מען מיר איבערגעגעבן, אז איר זייט געווען אנוועזנד עטלעכע מאל בא "פארברענגענס", אבער צוליב אירגענד וועלכער סיבה האט איר ניט געוועלט צוגיין נעענטער.
אייער ארטיקל האט מיר, נאטירלעך, "אינטריגרט", און איך האב אים געלייענט מיט אינטערעס.
איר שרייבט, אז לכתחילה האט איר גערעכנט אז דער ארויסטריט פון דע[ם] טרויעריק-בארימטן (אדער טראגי-קאמישן) ראביי קעגן דעם רבונו של עולם איז געווען אן אויסדרוק פון פראטעסט (קעגן דער גערעכטלאזיקייט פון דער וועלט). איך נעם אן, אז דאס איז בלויז א מליצה, ווארום זיכער ווייסט איר, אז איינער וואס איז דערצויגן געווארן אין א סעמינאר פון א באוועגונג, וואס איר גאנצע פילאזאפיע איז דער היפך פון קעמפן און רעבעלירן, נאר איז אויסן בלויז צו מאכן זיך לייכטער או באקוועמער דאס לעבן - איז ניט שייך צו אזא מדרגה.
איך בין, זעלבסטפארשטענדליך, מסכים מיט אייך, אז די טענה פון "השופט כל הארץ לא יעשה משפט!" קען זיין אויטענטיש און האבן די געהעריקע שטארקייט - נאר ווען זי רייסט זיך ארויס פון אן אנגעווייטיקטער הארץ פון א טיפן מאמין. דעריבער געפינען ציר טאקע, אז דער ערשטער וועלכער האט זיך אויסגעדריקט די טענה איז געווען אברהם אבינו, דער גרויסער מאמין און פאטער פון די מאמינים בני מאמינים.
אויך דערציילן אונזערע חכמים ז"ל, אז דער ערשטער וועלכער האט אויפגעהויבן די פראגע פון "צדיק ורע לו, רשע וטוב לו" איז געווען ניט קיין אנדערער ווי משה רבנו, דער וועלכער האט ערקלערט צו די אידן, און צו דער גאנצער וועלט, די איידיע פון "אנכי ה' אלקיך" און "לא יהי' לך אלקים אחרים", וואס "אלקים אחרים" איז כולל אויך דעם מענטשלעכן שכל און פארשטאנד ווען מען מאכט זיי אן אפגאט און פוסק אחרון.
דעריבער האט מיר געוואונדערט, וואס איר האט ניט פארגעזעצט דעם
געדאנקען-גאנג און ניט ארויסגעבראכט דעם אויספיר. ווארום, ווי איר ווייסט, איז דער ענטפער אויף משה רבינו'ס טענה - בשעת, לויט דער דערציילונג פון חכמינו ז"ל, מען האט אים געוויזן אז מען האט געריסן רבי עקיבא'ס פלייש אייזערנע קאמען א.ז.וו. און משה רבינו האט אויפגעשטורמט "זו תורה וזו שכרה!" - (איז דער ענטפער) געווען: "שתוק, כך עלה במחשבה!".
לאמיר געדענקען, אז משה רבנו'ס טענה איז דאך ניט געווען בלויז אין ווערטער, נאר בעיקר אין געדאנק. דעריבער איז דער ענטפער "שתוק" ניט געווען אן אנזאג ניט צו ריידן וועגן דעם, נאר אויך ניט צולאזן דעם געדאנק וועגן דעם.
און די איינציקע דערקלערונג איז געווען - "כך עלה במחשבה (העליונה)", וואס איז אייגנטלעך גאר ניט קיין ערקלערונג. פונדעסטוועגן האט עס ניט אפגעשוואכט די אמונה בא משה רבנו און בא אלע אנדערע אויטענטישע פרעגער און מאנער. אדרבה, דאס האט נאך פארשטארקט זייער אמונה, ווי מיר געפינען דאס בפירוש בא אויב'ן; אזוי אויך בא אברהם אבינו, וואס איז ניט נאר געבליבן פעסט בא זיין אמונה, נאר האט אויך געקענט אויסשטיין אלע נסיונות; און אזוי אויך די אנדערע "רעבעלען" זיינען געבליבן טיפע מאמינים ביז צום לעצטן טאג פון זייער לעבן.
איך גלויב, אז איר וועט מיט מיר מסכים זיין אז עס [איז] ניט געווען סתם א צופאל דאס וואס די אלע אויטענטישע פרעגער זיינען געבליבן בא זייער אמונה; נאר אז עס האט גאר אנדערש ניט געקענט זיין. ווארום, אויב נאר מ'מיינט די קשי' מיט אן אמת, און זי איז דאך פארשטענדלעך, אז אזא טיפער געפיל קען קומען נאר פון דער איבערצייגונג, אז דער אמת'ער צדק איז דער צדק וואס שטאמט פון אן איבער מענטשלעכן מקור, דאס הייסט, וואס איז העכער סיי פון דעם מענטשלעכן שכל און סיי פונם מענטשלעכן געפיל. דערפאר רירט די קשיא אן ניט נאר רגש און שכל, נאר אויך זיין פנימיות און עצם מציאות.
אבער נאך דעם ערשטן שטורמישן ארויסטריט, מוז ער זיך כאפן אז דער גאנצער צוגאנג פון שטעלן די קשיא און פון וועלן פארשטיין מיטן שכל דאס וואס איז העכער פון שכל, האט קיין ארט ניט. דעריבער מוז ער - נאך א דערשיטערנדען אמפערן זיך און דורכווייטיקן - סוף כל סוף קומען צום אויספיר - עם כל זה אני מאמין!" אדרבא - נאך שטארקער.
***
דאס אויבנגעזאגטע באציט זיך אויף אייער ארטיקל. עס איז אבער פאראן נאך א נקודה אין דעם, א נקודה וואס איז נוגע דער גאנצער פראבלעם, און עס איז א פלא וואס מ'פארקוקט זי. איך מיין פאלגנדעס:
נאך אלעמען, איז דאך דער גאנצער ענין פון דעם דערמאנטן "קאנפליקט" מיט אמונה ניט קיין נייע זאך, וואס איז אויפגעשוואומען אין אונזער דור. אונזער פאלק האט שוין געהאט אויסצושטיין שחיטות און שמדות ר"ל אין פריערדיקע דורות. די קרייצצוגן, צ.ב., זיינען אין זייער פארנעם "פראצענטועל" און אין אומפאסונג געווען אפשר ניט לייכטער ווי די היטלעריסטישע, מיט דעם אונטערשייד דערצו, וואס דאן איז גארניט געווען קיין שטראל פון האפנונג, אז די לאגע זאל זיך ענדערן; די שחיטות זיינען אנגעפירט געווארן אין נאמען פון אותו האיש און די טריניטי, וואס לויט דער אידישער אויסטייטשונג איז דאס אמת'ע עבודה-זרה, וואס אידן האבן בשום אופן ניט געקענט אננעמען; נאכדעם ווי די טערקן זיינען באזיגט געווארן דורך די קרייצטרעגער, איז ניט געווען קיין אויסזיכט אויף קיינע "פארבינדעטע". בשעת אין היטלער'ס י"ש צייטן - זיינען די שחיטות פארגעקומען "סתם" פון ווילדקייט און חי'שער נאטור פונם מענטשן, און מען האט געקענט האפן, אז אפשר וועט די וועלט פארט אויפגעטרייסלט ווערן, און דער עיקר, אז די פארבינדעטע וועלן סוף כל סוף זיגן און מאכן א סוף צו היטלערן ימח שמו.
מיט אנדערע ווערטער: דער איד דער מאמין ביז 1940, וואס איז געבארן געווארן אינם 20'טן יארהונדערט און האט געוואוסט וועגן דער אידישער געשיכטע און די איבערלעבענישן פון אונזער פאלק, מיט אלע גזירות און שמדות ר"ל, פון די קרייצטרעגער און פריער, ביז נבוכדנצר מלך בבל וכו', האט נאר געקענט פרעגן, פארוואס ער און זיין משפחה זיינען פארמישט אין דעם היטלער פלאן; אבער דער עצם ענין פון שטענדיקן עומדים עלינו לכלותנו איז טיילווייז גיט זיך דאס זיי איין - איז בא אים קיין נייעס ניט געווען; במילא האט היטלער ניט געקענט אנרירן זיין אמונה אין דעם רבונו של עולם. בלויז דער וואס זיין אמונה איז אויך פריער געווען א שוואכע און ער האט געזוכט א "באגרנדונג" פאר זיין פארלייקענען דעם רבונו של עולם, האט געפונען אזא באגרידונג, כביכול, אין דער היטלער געשיכטע.
די היטלער געשיכטע האט יא געבראכט א חידוש, אבער אין אן אנדער
ריכטונג - אין דעם געביט פון מענטשלעכער אנטוויקלונג, קולטור און ציוויליזאציע.
פיל האבן געגלויבט בפרט אין די רייען פון די אזוי-גערופענע משכילים - אז אין 20'טן יארהונדערט האבנדיק דערגרייכט אזא ציוויליזאציע, מיט פארשידענע "הויכע" פילאזאפישע סיסטעמען, מיט א פארשפרייטע הויכע בילדונג, מיט אזא שול-וועזן און אזויפיל אוניווערזיטעטן, מיט אזא הויכע עטיק און שיינע מאנירען, קען ניט פאסירן דאס וואס עס האט פאסירט אין די "פינסטערע צייטן פון מיטלאלטער". די דאזיקע שטימונג האט זיך אויסגעדריקט אין דער ליטעראטור, אין דער פרעסע, און אויך אין מינדלעכע געשפרעכן פון פירנדע פערזענלעכקייטן און דענקער. דערמיט האט מען געוועלט אפשלאגן דעם "פארעלטערטן" צוגאנג פון תנ"ך, אז "חסד לאומים חטאת", און רשב"י'ס באהויפטונג אז " הלכה ידוע שעשו שונא ליעקב". פלוצלונג איז געקומען דער גרויסער קראך, און די גאנצע קולטור און ציוויליזאציע פון דעם 20'טן יארהונדערט איז צוזאמענגעבראכן. עס האט זין ארויסגעוויזן, אז עס איז גאר קיין סתירה ניט וואס פון איין זייט איז ער א פילאזאף, אדער א פאעט, מיט שיינע מאנירען, און נעמט אויס אין א הויכער געזעלשאפט אין א סאלאן אין בערלין, און דער זעלבער מענטש קומט דאן אין טרעבלינקא אד"ג און טוט אפ די אלע זאכן וועלכע זיינען דארט אפגעטאן געווארן. און דא האנדלט זיך ניט וועגן אויסנאמספאלן, "מאנסטערס" און פארזעענישן בצורת אדם, נאר וועגן א 100 מיליאן מענטשן, א גאנץ פאלק. און דערביי - ציטירנדיק די קעפלעך פון אייערע ארטיקלען - "די וועלט האט געשוויגן". דערצו קען מען נאך צוגעבן אן אונטערקעפל, אז א גאר חשובע טייל פון דער וועלט איז געווען צופרידן וואס "די זאך" ווערט אפגעטאן (און)אדער) חאטש ס'ווערט אפגעטאן דורך אנדערע).
אויב די היטלער געשיכטע האט ערגעץ געדארפט אנרירן דעם גלויבן, האט זי געדארפט און ניט נאר אנרירן נאר אויך קלאר באווייזן, אז מען קען זיך ניט פארלאזן אויף דעם מענטשלעכן געפיל פון צדק און יושר, ווען אפילו דער מענטש האט הויכע בילדונג און אן אוניווערזיטעט דיפלאמא, און איז אויך דער זון פון א דיפלאמירטן אקאדעמיקער.
צום באדויערן, און צו שאנדע, האט מען מורא ארויסצוקומען מיט אט דעם באשיינפערלעכן אויספיר, שוין אפגערעדט פון די לאגישע קאנסעקווענצן צו וועלכע דער אויספיר דארף פירן בנוגע דעם טאג-טעגלעכן לעבן. די דאזיקע אומפארציילעכע צוריקגעהאלטנקייט געפינט מען ליידער אויך בא פרומע ווארטזאגער, און אפילו בא אזעלכע וואס האבן מיט די אייגענע אויגן געזען וואס מענטשן קענען אפטאן אויב מ'לאזט זיי איבער אין זייער אייגענעם רשות. און דאס איז, ווי געזאגט אין אנהויב בריוו, ווייל מ'זוכט שיך לייכטער און באקוועמער צו מאכן דאס לעבן, און עס זאל זיך שלאפן בעסער. ווארום ס'איז לייכטער מיטצוגיין מיט דער וועלט, כאטש ס'איז די זעלבע וועלט וואס האט געשוויגן, און אין א גרויסען טייל געווען אויך צופרידען אין הארצן.
***
און איצט ערלויב איך מיר א פערזענלעכע באמערקונג, וואס איז פארבונדן מיט אונזער שמועס בשעת מיר האבן זיך געטראפן בא מיר אין צימער. אייער סעריע ארטיקלען "און די וועלט האט געשוויגן" האט אין מיר נאכאמאל דערוועקט דעם געדאנק, ווא איך וויל דא אויסדריקן, בא דער געלעגנהייט:
צו געדענקען און ניט צו פארגעסן, ווי די תורה זאגט: זכור את אשר עשה לך עמלק - איז זעלבסטפארשטענדלעך א פאזיטיווע זאך; אין דעם לשון פון אונזערע חכמים ז"ל איז דאס א מצות-עשה. בפרט וען מען זעט די וואקסענדע טענדענץ און די באמיאונג צו פארגעסן און מאכן פארגעסן.
אבער נאך דעם אלעמען, איז דאס געדענקען - בלויז איין טייל פון דער אויפגאבע וועלכע ליגט אויף אונז. די אנדערע, און אפשר נאך וויכטיקערע טייל, איז צו ארבעטן און ווירקן אקטיוו קעגן דער אזוי0גערופענער "פיינאל סאלושאן" ווא היטלער, פונקט ווי המן האבן געהאט אין זינען.
די קעגנווירקונג דארף זיך אויסדריקן דורך מעשים אין דער ריכטונג פון "כן ירבה וכן יפרוץ". צו דערגרייכן דעם ציל וועט ניט העלפן דאס וואס מען וועט זיך שווער מאכן אויפן הארצן דורך כסדר דערמאנען זיך און ניט פארגעסן, ווי וויכטיק דאס איז. מ'מוז פארגרעסערן און פארשפרייטן די דערמוטיקונג אויפצובויען דעם אידישן פאלק, אלס אידיש פאלק, און פשוט אין דעם געביט פון ויפרו וירבו ויעצמו במאד מאד - פונקט פארקערט פון דעם געפלאנטן "פיינאל סאלושאן".
ווי אין אלע זאכן, אזוי אויך אין דעם, איז נויטיק - אין צוגאב צו מינדלעכער דערמוטיקונג - צו ווייזן א לעבעדיקן ביישפיל. בפרט איינער וואס האט אליין איבערגעלעבט די אלע זאכן, דארף זיכער ווייזן, אז ניט נאר האט היטלר י"ש ניט אויסגעפירט, נאר אויף צו להכעיס אים און זיינע ארויסהעלפער וועט ער דוקא אויפשטעלן א גרויסע פאמיליע מיט זין און טעכטער און אייניקלעך.
איך ערלויב מיר צו זאגן מיט דער גאנצער שטארקייט, אז ניט קוקנדיק ווי וויכטיק עס איז צו דערציילן דעם איצטיקן דור וואס עס האט פאסירט מיט אונז, און ווי שווער עס זאל ניט זיין צו באפרייען זיך פון יענע זכרונות און איבערלעבונגען, איז אבער, לויט מיין אויפפאסונג, די ערשטע אויפגאבע מקיים צו זיין "בעל כרחך אתה חי", מיט דעם טראפ אויף אתה חי, ד.ה. עס זאל זיך אנזען די לעבעדיקייט. מיט אנדערע ווערטער: איר דארפט מאכן יעדע אנשטרענגונג ארויסצורייסן זיך אין דעם מאמענט פון יענע איבערלעבונגען און אריינצוגיין אין א סדר חיים, א פארהייראטן לעבן, אויפצושטעלן א אידישע היים און א אידישע פאמיליע. דאס וועט זיכער בייטראגן צו היטלער'ס מפלה, אז ער האט ניט אויסגעפירט צו מאכן ווייניקער מיט א וויזשניצער חסיד; אדרבה, איר וועט אויפהאגעווען קינדער און אייניקלעך, וויזשניצער חסידים עד סוף כל הדורות. איך מיין דא ניט סתם א גלייכווערטל, כאטש איך בין ניט מדייק און באשטיי א וויזשניצער אדער א ליובאוויטשער, אדער סתם א איד שומר תורה ומצוה. אבער אויב דאס קען זיין אין דעם אופן, איז געוויס גוט. און אזוי ווי איר האט אין אייער לעבן דורכגעמאכט שווערערע זאכן, און איר זייט איצט אין אמעריקע, איז אויב איר וועט וועלן מיט אן אמת, וועט איר דאס אויך דערגרייכן. והשם יתברך זאל אייך מצליח זיין.
צו א ליינגער בריף? אויב אבער אירר וועט נאך שבועות חתונה האבן כדת משה וישראל במזל טוב - איז כדאי מיין שרייבן און אויך די טרחא פון אייער לייענען.
נדפסה בלקו"ש חל"ג ע' 255.
האגרת היא למר אלי' שי' וויזל.
מאמינים בני מאמינים: שבת צז, א.
דערציילן אונזערע חכמים: ברכות ז, א.
דערציילונג פון חכמינו: מנחות כט, ב.
די... חידוש: ראה גם לעיל אגרת ח'תתקמ, ובהנסמן בהערות שם.
הלכה: ספרי הובא בפרש"י וישלח לג, ד.
דעם לשון... חכמים: ראה אנציקלופדי' תלמודית ערך זכירת מעשה עמלק (ע' ריט).
וש"נ.
בעל... חי: אבות ספ"ד.