ב"ה, י"א ניסן, ה'תשכ"ו
ברוקלין, נ.י.
-שנת המאה להסתלקות הילולא שלו כ"ק אדמו"ר ה"צמח צדק" - אל בני ובנות ישראל בכל מקום ומקום ה' עליהם יחיו
שלום וברכה!
דער יום-טוב "פסח" ווערט אנגערופן אויפן נאמען פון דעם קרבן פסח , וואס האט צוגעגרייט און געבראכט און (דערפון איז פארשטאנדיק אז ער) האט אויסגעדריקט דעם אינהאלט פון א עיקר פאסירונג און א כללות'דיגע פאסירונג אין לעבן פון אידן: יציאת מצרים און זמן חירותנו - דעם טאטאלן ארויסגיין פון מצרים און די דערגרייכונג פון אונזער פרייהייט. זאגט אן די תורה גענוי די פרטים און פרטי פרטים ווי דער קרבן פסח דארף צוגעגרייט ווערן, ווי מען דארף עם מקריב זיין און ווי ער דארף געגעסן ווערן.
אויף איינעם פון די פרטים און - וואס מען קען לערנען פון עם וועל איך זיך דא אפשטעלן.
* * *
דער קרבן פסח - א שעפס, וואס איז געווען די עבודה זרה פון מצרים - האבן אידן געדארפט מאכן א פסח לה', שעכטן עם און דערנאך בראטן עם אויפן פייער - ראשו על כרעיו ועל קרבו - "קאפ, פיס און אינגעווייד צוזאמען" .
אלעס, פון דאס העכסטע און דער קאפ ביז צו די סאמע לעצט-ראנגיקע
איינצעלהייטן און די פיס פון דער עבודה זרה און אפילו די זאכן וועלכע זיינען נאר א מיטעל כדי אויפצוהאלטן און "שפייזן" די עבודה זרה (די קאפ ביז די פיס) דארפן בטל ווערן; עס ווערט געמאכט א פסח לה' ראשו על כרעיו ועל קרבו און דאס אלעס ווערט געבראטן מיטן זעלבן פייער.
די אפווארפונג פון עבודה זרה מוז זיין א גענצלעכע, אין אלע פרטים . אויב ער דינט טאקע ניט צו דער קאפ פון דער עבודה זרה, עס עקזעסטירן ניט פאר עם איר חכמה און שכל, ער בוקט זיך אבער פאר אירע פיס, ווארום ("מצרים" זאגט אז) זיי טרעטן און הערשן אויף אלעס און אלעמען, ער פארלירט זיך און בוקט זיך פאר די מיטלען וועלכע עבודה זרה ניצט;
אזוי אויך בא דעם מענשן אליין: עס איז דא די עבודה זרה פון "ראשו" - ער מאכט זיין קאפ און זיין באגרענעצטן שכל פאר די העכסטע און לעצטע אוטאריטעט; די עבודה זרה פון די נידריגערע זאכן אין עם ביז "כרעיו" - די תאווה פון מאכט הערשן און טרעטן און צוטרעטן אלעס וואס ארום עם; ביז דאס בוקען זיך און מאכן פאר אן אפגאט דעם "קרבו" - זיין עסן און פרנסה, וואס צוליב זיי שטעלט ער זיך ניט אפ פאר קיין זאך,
איז אויף דעם אלעם גילט דער כלל: א משהו (קאפיטשקע) עבודה זרה - איז א גאנצע עבורה זרה.
און אזוי ווי בא יציאת מצרים (און - יציאה פון תועבות מצרים), אזוי אויך באם חרותנו, אונזער באפרייאונג און באגריף פון באפרייאונג, וואס באשטייט אין ווערן עבדי, דעם אויבערשטען'ס קנעכט, דער מסירות נפש'דיגער באשלוס צו זיין א איד, איז אין דעם ניט שייכות קיין מעסטן און חילוקים: מער מסירות נפש ווען עס רעדט זיך וועגן די פיס און ווייניגער - ווען עס קומט צו קאפ, צו ענינים פון קאפ, וואס ער וויל פארשטיין דוקא מיט'ן שכל. ווען איז פסח הוא לה' - אז ראשו על כרעיו ועל קרבו - אז אלעס ווערט ארומגענומען מיט דעם זעלבן פייער, א פייער וועלכער ברענט דורך, א דורך און דורך .
* * *
אין די טעג פון צוגרייטונג צו פסח - י"ג ניסן - היינטיגס יאר איז דער 100'טער יארצייט פון דער הסתלקות הילולא פון כ"ק אדמו"ר ה"צמח צדק". א מוסטער פון שלימות אין דעם אויבנדערמאנטן באגריף, מסירות נפש'דיגער פייער וואס נעמט דורך א אידן ראשו על כרעיו ועל קרבו אלע טעג פון א גאנץ יאר - קען מען דאס זען אין דעם רבי'ן דעם "צמח צדק". ער האט פאראייניקט אין זיך די העכסטע מדריגות פון צדיק, גאון, חוקר, מקובל, פוסק און מנהיג ישראל. פונקט ווי זיין גאונות האט דערגרייכט אין אלע ווינקעלעך פון תורה, נגלה און נסתר - אין פשט רמז דרוש סוד - אזוי איז זיין הנהגת הציבור והנהגת היחיד געווען אין אלע ענינים, גשמיות'דיגע און רוחניות'דיגע, פון די העכסט-וויכטיגע פאר דעם כלל ישראל - ביז די גאר "נידריגע" פון אן איינצעלנעם פרט און יחיד; פון פארשפרייטן לאנדווירטשאפט צווישן אידן און פועל'ן בא דער מלוכה די געהעריגע הנחות, ביז פארזארגן א אידן מיט א הלואה[;] פון באווארענען און פארשטארקן דעם תורה-חינוך פון כלל ישראל אין רוסלאנד, ביז באזארגען א מלמד פאר א יחיד.
און דאס אלעס האט ער געטאן מיט פייער פון מסירות נפש, מיט אלע זיינע כחות הנפש און מיט אלץ וואס ער האט פארמאגט - געטאן אזוי סיי פאר דעם כלל און סיי פאר דעם פרט.
און כאטש ווער קען זיך גלייכן צו כ"ק אדמו"ר בעל ה"צמח צדק", האט אבער דער אמת'ער צדיק ומנהיג ישראל די אייגנשאפט צו לייכטן און באלייכטן און משפיע זיין כחות צו יעדן איינעם וועלכער וויל גיין אין זיינע וועגן, ווי די ריזיגע זון שפיגלט זיך אפ און מאכט ליכטיג און לייכטענד א קליינעם טראפן וואסער - אויב נאר דער טראפן וואסער איז ריין און קלאר און געווענדט צו דער זון.
* * *
ויהי רצון - השם יתברך זאל העלפן, אז די התעוררות פון ימי הפסח - און לויט דעם ביישפיל פון בעל ההילולא - זאל באווירקן יעדן איינעם און איינע אין גייסט פון יציאת מצרים און זמן חירותנו, מען זאל באפרייט ווערן פון אלע שטערונגען און באשרענקונגען (מצרים וגבולים), סיי אינערלעכע און סיי פון דרויסן, און זיין עבדי ה' - דינען דעם אויבערשטן אין אמת'ער חירות,
און דורכדעם אויך צואיילן די גאולה האמיתית והשלימה על ידי
משיח צדקנו און די ערפילונג פון דער בקשה: ונאכל שם מן הזבחים ומן הפסחים.
בברכת חג הפסח כשר ושמח
מנחם שניאורסאהן
נדפסה ב"ספר התולדות אדמו"ר הצמח צדק" בתחלתו (שי"ל בחורף תשכ"ז בקשר ל"שנת המאה" - וראה לקמן אגרת ט'קכא, קטע "במענה לשאלותיו"), וב"הגדה של פסח עם לקוטי טעמים מנהגים ובאורים" (הוצאת תנש"א, ח"ב ע' תרי).
צוגעגרייט און געבראכט: ראה מכילתא בא (יב, ו (הובא בפרש"י שם), יב, כז). ובכ"מ.
טאטאלן ארויסגיין: כל' הכתוב (בא יא, א) כלה גרש יגרש. וראה ברכות (ט, רע"ב) ונצלתם את מצרים כו'. ועד אשר ג"פ הוזהרו בנ"י שלא לחזור למצרים (מכילתא בשלח יד, יג. סהמ"צ להרמב"ם מל"ת מו). ועיין ש' המצות להאריז"ל ס"פ ראה.
שעפס..עבודה זרה: שמות רבה פט"ז, ג. ובזח"ג (רנא, א): דטלה..רב על כל ממנן דאלקים אחרים.
קאפ..צוזאמען: פסחים עד, א. וראה תוד"ה נחתך שם. רמב"ם הל' ק"פ פ"י הי"א.
------------------------
ונצלתם את מצרים: שמות ג, כב.
פסח לה': בא יב, יא.
ראשו על כרעיו ועל קרבו: שם, ט.
עבודה זרה..געבראטן: ראה זח"ג (רנא, א): לבתר דיינין לי' בנורא דכתיב פסילי אלהיהם תשרפון באש.
אלע פרטים: להעיר מע"ז (מא, א): יד..רגל. ובפיה"מ שם: וכן צורת איזה אבר.
א משהו: ראה ע"ז (עד, א)[.] ובירוש' שם: ולא ידבק בידך מאומה.
באשטייט..עבדי: להעיר משמו"ר (פ"ג, ה) עה"פ בהוציאך גו' באיזה זכות כו' תעבדון כו'.
------------------------
דכתיב פסילי גו': עקב ז, כה.
מצרים זאגט: ראה מכילתא בשלח יד, ה. זח"ב ו, א.
ובירוש' שם: פ"ה הי"ב.
ולא ידבק בידך מאומה: פ' ראה יג, יח.
עה"פ בהוציאך גו': שמות ג, יב.
ניט שייכות..חילוקים: להעיר מדין גרות (שהתחילה במצרים) שמודיעין אותו קלות וחמורות (יבמות מו, א. מז, א).
מער מסירות נפש..ווייניגער וכו': ראה ד"ה אני ישנה (בס' המאמרים תש"ט ע' קיט ואילך).
א דורך און דורך: וכהציווי אל תאכלו ממנו נא.
100'טער יארצייט: ראה תורת חיים (לאדמו"ר האמצעי) ד"ה ויהיו ח"ש מאה שנה וביאוה"ז שם. אור התורה להצ"צ ד"ה זה.
------------------------
אל תאכלו ממנו נא: בא יב, ט.
תו"ח .. וביאוה"ז .. אור התורה: ר"פ חיי שרה.
פארשפרייטן לאנדווירטשאפט צווישן אידן און פועל'ן בא דער מלוכה: ראה בארוכה קונטרס "הצמח צדק ותנועה ההשכלה".
פארזארגן א אידן מיט א הלואה: ראה גם לעיל אגרת ט'צב, ובהנסמן בהערות שם.
ווער קען זיך גלייכן: ראה תניא רפמ"ב. פמ"ד.
צו לייכטן..משפיע זיין: אגה"ק סי' כ"ז וביאורו. עיי"ש.
זון שפיגלט: ראה מכתב כ"ק מו"ח אדמו"ר בסוף קונטרס ב' ניסן תרח"צ (ס' הקונטרסים ע' תד) שיחת אביו כ"ק אדמו"ר (מהורש"ב) ד"ה שמשא אכולא עלמא נייחא (סנה' לט, א) כו'.
אלע..מצרים: להעיר מד"ה אנכי ה"א אשר הוצאתיך (ס' המאמרים לאדמו"ר מהר"ש - פסח תרכ"ו).
------------------------
חינוך: ראה גם לעיל אגרת ט'עא.
מכתב כ"ק מו"ח אדמו"ר: אג"ק שלו ח"ד אגרת תתקצ.
ס' המאמרים..תרכ"ו: בהוצאת תשמ"ט ע' נט.
דער בקשה: בברכת הגאולה (משנה פסחים קטז, ב. נוסח ההגדה).
------------------------
B"H, 11 Nissan, 5726. Brooklyn, NY. The centennial year since the passing and yahrzeit of the Rebbe the tzt"z.
To the sons and daughters of Israel in every place—may Hashem be upon you for life.
Shalom u'Vrachah!
The festival "Pesach" is named after the Korban Pesach (the Passover offering), which was prepared and brought—and from this it is understood that it expressed the essence of a primary event and a general occurrence in Jewish life: the Exodus from Egypt and our time of freedom—the total departure from Egypt and attainment of our liberty.
The Torah specifies precisely all the details—down to their minutiae—of how the Korban Pesach must be prepared, how it should be offered, and how it should be eaten. I will focus here on one detail from which we can learn a lesson.
The Korban Pesach—a lamb, which was considered an idol by Egypt—Jews had to make as a Pesach for Hashem: slaughter it and then roast it over fire—its head with its legs and with its innards—“head, feet, and innards together.” Everything—from the highest part, the head, down to even the lowest individual details like the feet of their idol—even those things that only serve as means to sustain or "feed" idolatry (from head to feet)—must be nullified; it becomes a Pesach for Hashem: its head with its legs and innards—all roasted together over one fire. The rejection of idolatry must be total—in every detail.
Even if one does not serve the head of idolatry—if he does not recognize its wisdom or intellect—but he bows to its feet because (as “Egypt” says) they trample and rule over everything; he loses himself by bowing to those means that idolatry uses. So too within a person himself: there is idolatry of "the head," when one makes his intellect or limited understanding into his highest authority; there is idolatry in lower matters within him down to "his legs," such as desires for power—to rule over or trample everything around him; even bowing down and making an idol out of his "innards," his eating or livelihood—for which he will stop at nothing. Regarding all this applies the rule: even a tiny bit (a drop) of idolatry is considered complete idolatry.
Just as at the Exodus from Egypt (and leaving behind Egypt’s abominations), so too with our liberation—the concept consists in becoming Hashem’s servants—with self-sacrificing resolve to be a Jew. In this there are no gradations or distinctions: not more self-sacrifice when it comes to “the feet” and less when it comes to “the head,” matters one wants specifically to understand intellectually. When is Pesach truly for Hashem? When “its head with its legs and innards”—when everything is encompassed by that same fire—a fire that burns through completely.
In these days preparing for Pesach—13 Nissan—this year marks 100 years since the passing/yahrzeit of our Rebbe, the tzt"z. A model of completeness in this aforementioned concept—a fiery self-sacrifice that permeates a Jew’s “head with his legs and innards” every day throughout an entire year—can be seen in this Rebbe, the tzt"z. He united within himself the highest levels: tzaddik, genius scholar, philosopher, kabbalist, halachic decisor, leader of Israel. Just as his genius reached every corner of Torah—revealed and hidden—in pshat (simple meaning), remez (hint), drush (homiletics), sod (mysticism)—so too his leadership extended into all areas: both material and spiritual—from what was most important for Klal Yisrael down to what seemed “lowly” for an individual; from spreading agriculture among Jews or securing proper conditions for workers under government rule—to providing a Jew with a loan; from safeguarding Torah education for all Israel in Russia—to arranging a teacher for an individual child.
And all this he did with fiery self-sacrifice—with all his soul powers—with everything he possessed—for both community and individual alike.
And although who can compare themselves to our Rebbe, master of tzt"z? Yet a true tzaddik and leader has the quality to illuminate others—to shine forth strength into anyone who wishes to walk in his ways; just as a mighty sun reflects itself into even a small drop of water—provided only that drop is pure, clear, turned toward the sun.
May it be His will—may Hashem help—that awakening from these days of Pesach—and following the example set by the baal ha-hilula—inspire each man and woman in the spirit of Exodus from Egypt and our time of freedom; may we be freed from all obstacles and limitations (Egypts/boundaries), both inner ones and those from outside; may we become servants of Hashem—to serve Him in true freedom—and thereby hasten also the true complete redemption through Moshiach Tzidkeinu—and fulfill our request: “And there we shall eat from sacrifices and Passover offerings.”
Summary
The letter teaches that true service requires rejecting even subtle forms of idolatry in every aspect—intellectually, emotionally, materially—and following tzt"z's example by dedicating oneself wholly to Hashem with unwavering devotion throughout one's life.