ב"ה, י"א ניסן ה'תשכ"ה
ברוקלין, נ.י.
אל בני ובנות ישראל בכל מקום שהם ה' עליהם יחיו
שלום וברכה!
דער אויבערשטער האט באשטימט, אז יציאת מצרים זאל פא8רקומען אין חודש האביב (פרילינג חודש). און די תורה זאגט אן, אז מען מוז ספעציעל אכטונג געבן אז פסח זאל אלעמאל אויסקומען אין פרילינג חודש: שמור את חודש האביב ועשית פסח לה' אלקיך, כי בחודש האביב הוציאך ה' אלקיך ממצרים לילה - "היט דעם פרילינג חודש און מאך פסח פאר ג-ט דיין ג-ט, ווארום אין פרילינג חודש האט דיך ג-ט דיין ג-ט ארויסגעפירט פון מצרים באנאכט".
כדי אפצוהיטן, אז פסח זאל אויספאלן אין חודש האביב - נעמענדיק אין אכט, אז אונזער לוח איז איינגעשטעלט לויט דער לבנה, וואס דאס שאפט א יערלעכן אונטערשיד פון ארום עלף טעג לגבי דער זון, און די זון באשטימט דאך די תקופות פון יאר - האבן מיר יעדע צוויי אדער דריי יאר אן "עיבור יאר" - אזוי ווי הייאר - ווען עס קומט צו א גאנצער חודש, אדר. אזוי ארום ווערט "אויסגעגליכן" דאס יאר פון דער לבנה מיט דעם יאר פון דער זון, און פסח פאלט אויס שטענדיק אין דעם חודש האביב. און דורך דעם ווערן אויך די חדשים פון יאר, און אלע ימים טובים, רעגולירט און איינגעשטעלט אין זייער ריכטיקער צייט.
***
דאס וואס יציאת מצרים איז פארגעקומען אין פרילינג חודש, ווערט דערקלערט פון אונזערע חכמים ז"ל אלס א ספעציעלער חסד פון דעם אויבערשטן, וואס ער האט די אידן ארויסגעפירט פון מצרים אין דער בעסטער צייט פון יאר. אבער ווי אין אלע ענינים פון תורה, איז אויך אין דעם פאראן פילע אנווייזונגען, רמזים און טעמים פארן כלל און פארן פרט. איינע פון די נקודות וואס איך וויל דע ארויסברענגען, וועט קלאר ווערן ווען מען באטראכט די אומשטענדן בא וועלכע עס איז פארגעקומען יציאת מצרים:
הונדערטער יארן זיינען די אידן געווען פארשקלאפט בא א פאלק וואס האט דאן באהערשט אלע ארומיקע פעלקער, ניט נאר מיטן גראבן כוח פון "רייטוועגענער און רייטער" (רכבו ופרשיו), נאר אויך מיט זיין געוואלדיקער איבערגעוויכט אין די געביטן פון וויסנשאפט, אין אלץ וואס מען רופט היינט אן "קולטור" און "ציוויליזאציע".
די קולטור און ציוויליזאציע פון מצרים האבן זיך געשטיצט אויף די נאטור-כוחות און נאטור דערשיינונגען, ספעציעל - דער טייך נילוס. דאס לאנד מצרים איז כמעט אינגאנצן פריי פון רעגן; מענטשלעכע דערפינדלעכקייט האט אבער געשאפן א קינסטלעכע באוואסערונג, וואס האט פארוואנדלט מצרים אין א פרוכטבארן גארטן, ארומגערינגלט פון מדבריות.
די דאזיקע אומשטענדן האבן מיטגעבראכט א פארצווייגטע געצנדינערישע קולאר, וואס האט געהאט צוויי הויפטשטריכן: די פארגעטערונג פון די כוחות פון דער נאטור, און די פארגעטערונג פון די כוחות פונם מענטשן וואס האט פארשטאנען ווי אויסצוניצן די כוחות פון דער נאטור. דערפון איז בלויז א קורצער שריט צו דער פארגעטערונג פון פרעה'ן, וועלכער האט פארקערפערט אין זיך דעם מצרישן אידעאל פון דעם "געניאלן" מענטשן.
אזא סיסטעם, וואס האט באטראכט די וועלט אלס א צוזאמענשטעל פון מערערע "נאטור כחות", צווישן וועלכע עס איז אויך דער "כח" פון מענשן, מיט'ן צוגאב פון דער פילאזאפיע אז כוחי ועוצם ידי עשו לי את החיל הזה - "מיין כוח און די מאכט פון מיין האנט האבן מיר איינגעשאפן דעם גאנצן פארמעגן"; האט געפירט צו דער נידעריקסטער גייסטיקער און מאראליש-עטישער געפאלנקייט, וועלכע האט אויך "בארעכטיקט" די אומפארשעמטסטע פארשקלאפונג און גרויזאמקייטן צו דעם פיזיש-שוואכערן מענטש אדער פאלק.
***
די געצנדינסט און איבערגלויבן פון די מצריים האבן דערגרייכט זייער שטארקסטן אויסדרוק אין דער צייט פון דער יערלעכער באנייאונג פון די כחות פון דער נאטור - אין דעם פרילינג חודש, דער חודש פון "מזל טלה", און דער שעפס איז געווען פון די הויפט-סימבאלן פון דער מצרישער עבודה-זרה.
***
און אט קומט משה רבנו מיט דער בשורה פון "פקוד פקדתי" - אז עס איז געקומען די צייט ווען דער ג-ט פון אברהם יצחק און יעקב האט באשלאסן צו באפרייען די אידן פון פרעה'ס הענט און פון גלות מצרים.
ס'איז שוין געווען 210 יאר ווי די אידן זיינען געווען אונטערגעווארפן צו פרעה'ן; א טייל איד זיינען שוין אפילו געווען פארשלונגען פון דער מצרישער "קולטור"; קיין הילף פון די ארומיקע פעלקער האט מען ניט געקענט דערווארטן; קיין איינציקער שקלאף האט (ביז דאן) ניט געקענט באפרייען זיך פון מצרים; עס איז פשוט ניט געווען קיין שום אויסזיכט, פון א נאטירלעכן שטאנדפונקט, צו באפרייען דאס אידישע פאלק פון מצרים - און דאך פארזיכערט זיי משה רבנו, אז די צייט פון באפרייאונג איז געקומען.
עס איז אבער פאראן איין באדינג: משכו וקחו לכם צאן למשפחותיכם ושחטו הפסח!
משכו - ציט זיך צוריק פון דער עבודה-זרה פונם לאנד; וקחו לכם גו' - נעמט אייך א שעפס (דאס וואס די מצריים האבן פארגעטערט) און שעכט אים אלס קרבן פסח פאר ג-ט. ס'איז ניט גענוג צו פארלייקענען די מצרישע עבודה-זרה בא זיך אין הארצן, אדער אפילו בא זיך אין דער היים, פארבארגענערהייט און שטילערהייט; נאר דוקא אין דער עפנטלעכקייט, אן מורא, לויט אלע פרטים וועלכע זיינען געווען פארבונדן מיטן קרבן פסח אין מצרים.
און דאן פארזיכערט משה רבנו אין נאמען פון דעם אויבערשטן, אז ניט נאר מ'וועט באפרייט ווערן פון מצרים, נאר אז פרעה אליין וועט זיי הייסן ארויסגיין פון מצרים; די גאולה וועט פארקומען ניט אין דער צייט ווען די כוחות פון דער נאטור זיינען איינגעדרעמלט און פארבארגן, נאר דוקא אין חודש האביב,, אין דעם רעכטן מיטן פון דעם פרילינג חודש, ווען די נאטור אנטפלעקט אירע שטארקסטע כוחות.
דערמיט ווערט אונטערשטראכן, אז עס זיינען ניטא קיין אפגעזונדערטע וועלטן: א וועלט פון נאטור און נאטור כחות און א וועלט פון "העכער פון וועלט", וואס אמאל באהערשט איינע די צווייטע און אמאל פארקערט; עס איז די בלויז איין און איינציקער ג-ט, וואס ער איז דער אבסאלוטער בעל-הבית איבער דער גאנצער וועלט, און פאראיינציקט אויך די גאנצע וועלט.
די דאזיקע אנערקענונג איז געקומען צום העכסטן אויסדרוק בא מתן-תורה, דער קולמינאציאן פונקט פון יציאת מצרים, וועלכער האט זיך אנגעהויבן מיט: אנכי ה' אלקיך אשר הוצאתיך מארץ מצרים מבית עבדים; לא יהי' לך אלקים אחרים גו' - "איך בין ג-ט, דיין ג-ט, וואס האט דיך ארויסגעפירט פון לאנד מצרים, פון דער היים פון פארשקלאפונג; עס זאל בא דיר ניט קיינע אפגעטער".
***
פונקט ווי אין מצרים אמאל, אזוי אויך היינט זיינען פאראן אזלעכע וועלכע בויען זייער לעבן אויפ'ן פארגעטערן די אזוי גערופענע נאטור כחות מיט'ן צוגאב פון דעם כוחי ועוצם יי פון דעם מענשן. מאנכע האבן געפונען אן "אויסוועג", אז בע זיך אין דער היים, האט ער אן ארט פאר דעם אויבערשט'ן אויך - אבער אין געזעלשאפט איז ער "מיט לייטן גלייך", נהי' כגוים, ואדרבה - נאך מער גוי - ווי זיי.
קומט יום טוב פסח און דערמאנט ווידער אמאל: פקוד פקדתי - איר האט קיין ברירה ניט. דיר אויבערשטער געדיינקט אייך און עס מוז זיין - משכו - אפווארפן די עבודה-זרה פונם לאנד, אין וואס פאר א פארם זי זאל זיך ניט אויסדריקן און טאן דעס עפענטליך, אן מורא, און מיט שטאלץ. וקחו לכם - נעמן זיך און אלץ וואס איר האט, אלע מעגלעכקייטן און כחות וואס איר פארמאגט - צו זיך, צו אייער אמת'ן אייביגן אידישן "איך",
און טאן דאס אלץ בחדש האביב - ניט לאזן זיך פארטומלען פון די פארפירער אז וויבאלד אז עס איז די א בליענדע וועלט מיט דעם מענשן אינמיטן און זיין כח ועוצם ידו - איז אלה אלקיך, דאס איז דיין אפגאט און צו דעם ביזט דו פארשקלאפט און ניטא קיין ארט ר"ל פאר דעם אויבערשטן -
נאר אדרבה - בחדש האביב הוציאך ה' אלקיך ממצרים - ג-ט, וואס ער איז דיין ג-ט נעמט דיר ארויס פון פארשקלאפונג אין חדש האביב - די בליענדע וועלט מיט די וואונדער אף וואונדער וואס מען זעט אין איר בריינגען עם צו נאך קלארער דערזען דעם אמת - און דעם נוסח פון אונזערע חכמים ז"ל - אז ה' אלקינו (איז) מלך העולם (דער קעניג פון וועלט) שלא חיסר בעולמו כלום (אז ער האט געמאכט אז עס זאל אין איר גארניט פעלן).
***
דער אויבערשטער זאל העלפן און מצליח זיין, אז פסח - זמן חירותנו זאל ברענגען יעדן איינעם און איינער בתוך כלל ישראל צו דער אמת'ער באפרייאונג פון אלע שטערונגען און באגרענצונגען און מ'זאל דינען דעם אויבערשטן בלבב שלם,
און די גאולה פון דעם פרט זאל ברענגען צו דער גאולה פון כלל ישראל, די גאולה האמתית והשלימה על ידי משיח צדקנו במהרה בימינו.
בברכה לחג הפסח כשר ושמח,
מנחם שניאורסאהן
נדפסה בהגדה של פסח ח"ב ע' תרה - הוצאת תנש"א.
האט באשטימט: ראה שמות רבה פט"ו, יא: החדש הזה כו' כשבחר ביעקב ובניו קבע כו'. אור התורה (להצ"צ) ע"פ זה (ע' רסד).
זאגט אן... שמור: דברים טז, א. ולרמב"ן (לשרש הא' דסהמ"צ להרמב"ם) ולבעל ההלכות - זוהי מ"ע (לעבר שנים, או - מושמרת את החוקה). וראה סהמ"צ סוף מ"ע קנג: באו רמזים כו' שמור כו' הורה כו'. וביד הל' קדה"ח בתחלתו ורפ"ד.
ווערט דערקלערט: מכילתא לשמות יג, ד (הובא בפרש"י שם).
איינע פון: ראה רמב"ן בא (יב, ג). צרור המור שם (יב, א). ועיין זח"ג (רנא, א).
באהערשט אלע: מכילתא לבשלח יד, ה: הי' פרעה שולט מסוף העולם ועד סופו. וראה זח"ב ו, א.
געוואלדיקער איבערגעוויכט: ראה זח"א קכה, סע"א.
ספעציעל... נילוס: יחזקאל כט, ג.
פריי פון רעגן: ראה רש"י ויגש מז, י. דברים יא, י.
מענטשליכע דערפינדלעכקייט: רש"י ר"פ מקץ.
פון פרעה'ן: שמו"ר פ"ח, ב. תנחומא שם.
כוחי ועוצם ידי: דברים ח, יז. וראה סמ"ג מל"ת סד: וארא בחלום כו' שכחת את העיקר כו' והתבוננתי כו' והנה יסוד גדול הוא כו'.
דער נידעריקסטער: ויקרא יח, ג ובתו"כ (ובפרש"י) שם. ובקה"ר עה"פ והארץ לעולם עומדת דמצרים דוגמת ערוה באדם.
שטארקסטן אויסדרוק: רמב"ן וצרור המור שם.
א טייל אידן: שמו"ר פי"ד, ג. וראה תניא פל"א.
קיין איינציגער שקלאף: מכילתא יתרו יח, יא.
איין באדינג - ציט זיך: שמו"ר פט"ז, ב: כל זמן כו' משכו כו' שבכך כו'.
וקחו לכם: למשפחותיכם (דוקא), וכהודעת משה בבנינו ובבנותינו - כל הארבעה בנים (ובנות), מן החכם ועד השאינו יודע לשאול.
אין דער עפנטליכקייט: ראה שו"ע רבנו הזקן ר"ס תל.
דער קולמינאציאן פונקט: כמש"נ בהוציאך את העם ממצרים תעבדון את ה' (שמות ג, יב). וראה ז"ח ר"פ יתרו: בכל יומא אפיק כו'. וראה תניא פל"א שם.
נהי' כגוים: יחזקאל כ, לב.
קיין ברירה ניט: יחזקאל שם. תנחומא נצבים ג. נתבאר בקונטרס ומעין מי"א, פ"ג.
לכם... אידישן "איך": ראה שמו"ר פט"ו, כג: לכם הה"ד יהיו לך לבדך ואין לזרים אתך.
אדרבא - בחדש האביב: להעיר מלקו"ת במדבר (ג, א). סד"ה החדש הזה - לכ"ק מו"ח אדמו"ר - בס' המאמרים ה'ש"ת.
הוציאך... ממצרים: לילה. וכן גם עתה אין להתרשם מזה שלאחרים לילה ואין רואים את האמת, כי הנה בחושך יכסה ארץ וערפל לאומים ועליך יזרח ה' וכבודו עליך יראה (ישעי' ס, ב).
אין חדש האביב... אין דעם נוסח: ברכות מג, ב. והנה לכמה אחרונים (או"ח סרכ"ו) ניסן לאו דוקא, אבל י"א דדוקא הוא (שד"ח אסיפת דינים מע' ברכות רס"ב. וש"נ). והנה אדמו"ר הזקן בלוח ברכות הנהנין (הראשון) כ' דאחר ל' יברך בלא שם ומלכות (מוכח דניסן לאו דוקא), אבל בסדר ברה"נ (שבסידורו פי"ג סי"ד) השמיט זה. ואף שי"ל בדוחק דטעמו מפני דס"ל דאין לברך כלל אלא פעם אחת (ועדיין יקשה למה לא ביאר דברי השו"ע "בימי ניסן" דהיינו לאו דוקא - כמו שהוסיף ביאור בכמה דינים שבברה"נ), י"ל - דהשמיט מפני דבמשנה האחרונה ס"ל ד"בימי ניסן" כפשוטו - בדוקא, וא"כ א"א "לאחר ל'". ואכמ"ל.
B"H, 11 Nissan 5725.
Brooklyn, NY.
To the sons and daughters of Israel wherever they are, may Hashem be upon them for life.
Shalom u'Vrachah!
The Eibershter decreed that the Exodus from Egypt should occur in the month of spring (the month of blossoming). The Torah commands us to pay special attention so that Pesach always falls in the spring: 'Shamor et Chodesh HaAviv ve'asita Pesach laHashem Elokecha, ki b'chodesh ha'aviv hotzi'acha Hashem Elokecha miMitzrayim laylah' (Guard the month of spring and make Pesach for Hashem your G‑d, for in the month of spring Hashem your G‑d took you out from Egypt at night). In order to ensure that Pesach falls in the month of spring—considering that our calendar is based on the moon, which creates an annual difference of about eleven days compared to the sun (and it is the sun that determines the seasons)—we have every two or three years a leap year—like this year—when we add a whole month, Adar. This way, the lunar year is "balanced" with the solar year, and Pesach always falls in the month of spring. Through this, all months and festivals are regulated and set at their proper times.
The fact that the Exodus occurred in spring is explained by our Sages as a special kindness from Hashem, Who took us out at the best time of year. But as with all matters of Torah, there are many lessons and hints here for both community and individual. One point I wish to highlight becomes clear when considering the circumstances under which the Exodus occurred: For hundreds of years, Jews were enslaved by a nation that then ruled over all surrounding peoples—not only through military might ('Rechevo u'Parashav', its chariots and horsemen), but also through its overwhelming influence in science and what today is called 'culture' and 'civilization.' Egyptian culture was based on natural forces and phenomena—especially the Nile River. Egypt was almost entirely free from rain; human ingenuity created artificial irrigation that turned Egypt into a fertile garden surrounded by deserts. These conditions led to a complex idolatrous culture with two main features: deification of natural forces and deification of human ability to harness nature. From there it was only a short step to deifying Pharaoh himself as embodying Egypt's ideal of a 'genius' man. Such a system viewed the world as a collection of various 'natural forces,' including human power—with an added philosophy: 'Koachi v'Otzem Yadi asah li et hachayil hazeh' (My strength and my hand's might made me all this wealth). This led to utter moral decline, justifying even shameless enslavement and cruelty toward weaker individuals or nations.
The idolatry and superstition of Egypt reached their peak during nature's annual renewal—in spring—the month of 'mazal taleh,' when sheep was one of Egypt's main symbols for idol worship.
It was then that Moshe Rabbeinu came with news: 'Pakod pakadeti'—the time had come when G‑d decided to redeem Israel from Pharaoh's hands and from Egyptian exile. For 210 years Jews had been subjugated; some had even been absorbed into Egyptian culture; no help could be expected from surrounding nations; no slave had ever escaped Egypt; there was simply no hope from a natural perspective for Jewish liberation—and yet Moshe Rabbeinu assured them that redemption had arrived. But there was one condition: 'Mishchu u'kechu lachem tzon le'mishpechoteichem u'shechatu haPesach!' (Withdraw yourselves from idolatry; take for yourselves sheep—which Egyptians worshipped—and slaughter it as Korban Pesach for G‑d.) It wasn't enough to internally reject Egyptian idolatry or even do so quietly at home; it had to be done publicly, fearlessly, following all details connected with Korban Pesach in Egypt.
Then Moshe Rabbeinu assured them in Hashem's name—not only would they be redeemed from Egypt but Pharaoh himself would send them out; redemption would not occur when nature's powers were dormant but specifically during Chodesh HaAviv—in full bloom—when nature reveals its greatest strength. This underscores that there aren't separate worlds—a world of nature/powers and another world 'above nature,' sometimes one ruling over another; rather there is only one single G‑d Who is absolute Master over all creation and unifies everything.
This recognition reached its highest expression at Matan Torah—the culmination point of Exodus—which began with: 'Anochi Hashem Elokecha asher hotzeiticha me'eretz Mitzrayim mibeit avadim; lo yihiyeh lecha elohim acherim...' (I am Hashem your G‑d Who took you out from Egypt—from slavery; you shall have no other gods).
Just as then in Egypt, so too today there are those who build their lives on worshipping so-called natural forces along with man's own power. Some find an "escape," giving space for G‑d at home—but in society act "like everyone else," becoming like non-Jews—or even more so than them! Pesach comes again reminding us: 'Pakod pakadeti'—you have no choice! The Eibershter remembers you—it must be: Mishchu—cast away idolatry in whatever form it takes—and do so publicly, fearlessly, with pride! Vekachu lachem—take yourself—all your abilities—to your true eternal Jewish self—and do all this specifically in Chodesh HaAviv! Do not be misled by those who say: since it's a blossoming world with man at its center ('kochi v'otzem yadi'), this is your god/idol—to which you are enslaved leaving no room for Hashem—but rather: 'B'chodesh ha'aviv hotzi'acha Hashem Elokecha miMitzrayim!' (In Chodesh HaAviv Hashem your G‑d took you out)—G‑d takes you out from bondage specifically during this blossoming world whose wonders help reveal truth more clearly—as our Sages say: 'Hashem Elokeinu Melech HaOlam shelo chisar b'olamo klum' (G‑d our L‑rd King of the universe Who left nothing lacking in His world).
May Hashem help so that Pesach—the season of our freedom—brings every individual among Israel true liberation from all obstacles and limitations so we may serve Him wholeheartedly—and personal redemption will bring about collective redemption—the true complete Geulah through Moshiach Tzidkeinu speedily in our days.
Summary
Pesch teaches us not only historical freedom but also spiritual courage—to reject false beliefs publicly even amidst powerful cultural pressures—and recognize G‑d’s unity behind both nature’s wonders and redemption itself.