ב"ה, י"א ניסן, ה'תשכ"ג
ברוקלין, נ. י.
אל בני ובנות ישראל אשר בכל מקום ומקום ה' עליהם יחיו
שלום וברכה!
פסח, זייענדיג דער ערשטער טאג און דער ערשטער יום טוב בא אידן,
דער ערשטער אין צייט און דער ערשטער אין מעלה און חשיבות - ווארום זיין אינהאלט איז דאך די באפרייאונג פון די אידן און דער אנהייב פון צו זיין א זעלבסט-שטענדיקער פאלק מיט אן אייגענעם לעבענס-שטייגער לויט דער תורה - אייגענע מצות, ימים טובים א.א.וו.
האט ער דעריבער א באזונדערע וויכטיקייט פאר אלע אידן און פאר יעדן אידן אין אלע צייטן און אומעטום. דערפאר איז אויך די איינצלהייטן פון פסח און יציאת מצרים האבן זיי א ספעציעלע באדייטונג אלס אן אלגעמיינע אנווייזונג און לערע אין אידישן לעבן, סיי פאר דעם יחיד, סיי פאר דעם רבים און סיי פאר דעם כלל.
* * *
איינער פון די וויכטיקע פרטים פון יציאת מצרים, איז אז דאס איז פארגעקומען בעצם היום הזה, וואס מיינט, לויט ווי אונזערע חכמים זכרונם לברכה דערקלערן, אז אין דעם מאמענט וואס הגיע הקץ, די צייט פון דער באפרייאונג, זיינען די אידן ארויס פון מצרים, ניט פאר האלטענדיק זיך אפילו כהרף עין, אויף איין אויגנבליק. דערצו ווערט נאך צוגעגעבן, אז אויב די אידן וואלטן אט דעם מאמענט פארשפעטיקט, וואלט מען פארלארן ח"ו, זיי און אנו ובנינו ובני בנינו (מיר און די קינדער און קינדס קינדער), די גאנצע זאך פון גאולת מצרים!
איז דאס אינגאנצן אומפארשטענדלעך: עס איז דאך שוין געווען נאך די צען מכות, וועלכע האבן געבראכט דערצו אז די מצריים האבן געטריבן די אידן פון מצרים - איז וואס איז געווען אזוי נוגע דער הרף עין? און ווי לאזט זיך עס פארשטיין, וואס אויב מען וואלט פאר-שפעטיקט איין אויגנבליק, וואלט מען פארשפעטיקט די גאנצע גאולה?
דערצו שטעלט זיך די הויפט פראגע: וואס איז די תורה - הוראה - אנווייזונג דערפון, וואס צוליב איר דערציילט די תורה בעצם היום הזה?
* * *
די דערקלערונג אין דעם:
ווען הגיע הקץ, עס קומט דער מאמענט אויף מאכן אן ענדע און ארויסגיין פון טומאת מצרים, טאר מען די געלעגנהייט ניט אפלייגן אפילו אויף א הרף עין.
די סכנה פון דורכלאזן דעם מאמענט איז געווען ניט אז די מצרים וועלן דאן חרטה האבן, נאר אז צווישן די איבן וועון זיך געפינען אזעלנע וואס וועלן תרטה האבן, ניט וועלן פארלאזן דאס איינגעוואהנטע שטייגער לעבן אין מצרים און אוועקגיין אין א מדבר מקבל זיין די תורה.
די אנווייזונג דערפון פאר יעדן אידן, מאן אדער פרוי, יונג אדער אלט, איז:
דער מיין פון "יציאת מצרים" אין טאג-טעגלעכן לעבן איז - דאס באפרייט ווערן פון דער פארשקלאפונג פון דעם מענטשן צו זיין גוף ונפש הבהמית, פון דער פארשקלאפונג צו די קערפערליכע פאדערונגען און געוואוינהייטן, ווי אויך - פון דער מאטעריאליסטישע סביבה ארום; די דאזיקע באפרייאונג קומט דורך דעם צו הערן זיך און אויספאלגן דעם שטענדיגען רוף פון דעם אויבערשטען, אלקי (דער ג-ט פון) אברהם יצחק ויעקב: והוצאתי אתכם מתחת סבלות.. והייתי לכם לאלקים (איך וועל אייך ארויסנעמען פון דעם לאסט און דרוק און איך וועל זיין אייער ג-ט), וואס דאס דריקט זיך אויס (ווי דאמאלס - באם ארויסגיין פון לאנד מצרים) דורך אננעמען די תורה און אויספאלגען אירע מצות.
* * *
דער רוף איז א שטענדיגער, יציאת מצרים דארף זיין בכל יום ויום - יעדן טאג איז הגיע הקץ, א שעת הכושר (גינסטיגער מאמענט) אויספאלגען דעם רוף -
עס זיינען אבער פאראן אזעלכע וועלכע "פארהאלטען זיך", זיי לייגען אפ די שעת הכושר אויף די "דריי פרומע טעג פון יאר" (ראש השנה און יום כפור), אדער מאקסימום - אויף שבת און יום טוב. אפילו פון די וואס דערמאנען און פראווען "יציאת מצרים" יעדן טאג ביים דאוונען, איז אבער פאראן אזעלכע וואס זיי באשרענקען עס נאר צום דאוונען, און לאזן דורך די שעת הכושר וואס איז דא אין פערלויף פון דעם טאג.
און ווי דאס איז אין לעבן פון דעם יחיד, אזוי איז עס אויך אין לעבן פון דעם רבים און כלל; נאר דערביי איז די שעת הכושר, פארשטייט זיך, נאך פיל, פיל וויכטיקער.
* * *
די אויסערגעוויינלעכע שעת הכושר און געלעגנהייט וואס "קלאפט איצט אין טיר" - איז דאס וואס צווישן גאר ברייטע קרייזן, ספעציעל צווישן דער יוגנט, איז, זייט אייניגע יאר, א שטארקע באוועגונג אומצוקערן זיך צו אונזערע אמת'ע מקורות. און אין פילע ערטער און אין מערערע זאכן - איז אויך די גוים "טרייבן" די אידן פון דער אידעאלאגיע פון מאדערנער "טומאת מצרים".
א גרויסע טייל פון די קרייזן וועלכע זיינען געווען אפגעפרעמדט פון אידישקייט - זוכן דעם וועג צוריק צו תורה ומצות, און א גרויסע טייל פון תורה ומצות קרייזן - זוכן צו פארשטארקן און פארטיפן זייער פארבונד און אידענטיפיצירונג מיט זיי.
און מיט דעם אויסנאם פון די וואס האבן שוין זייט יארן אויפ-געהערט טראכטן - איז איצט א צייט, וואס אלע, און ספעציעל די יוגנט - זיינען ניט נאר גרייט צו הערן דעם פולן אמת, נאר זיי פאדערן אז מען זאל זיי זאגן דעם פולן אמת. אויך די וואס זיינען דערווייל נאך ניט גרייט צו נעמען אויף זיך אלע מצוות אויף איין מאל און איבערשטעלן זייער לעבן מיט איין שפרונג, זיינען זיי אבער רייף גענוג און מוטיק גענוג צו הערן דעם ריינעם אמת, אן פשרות און ניט "צוגעשניטן לויט באשטעלונג". די דערפארונג האט געוויזן, אז דארט וואו די יוגנט קומט אין בארירונג מיט עכטע תורה-ומצוות-אידישקייט, ווערט זי צוגעצויגן צו דעם און א גאר באדייטענדער טייל פון זיי האט אנגעהויבן איינארדענען זייער טאג-טעגלעכן לעבן אין איינקלאנג דערמיט, און מיט אן ענטשלאסנקייט און לעבעדיקייט, מיט וועלכע יוגנט איז באשאנקען.
מיט צער אבער מוז געזאגט ווערן, אז כאטש ס'איז שוין עטלעכע יאר ווי די דאזיגע דערוואכונג איז דא, איז דער וויילע די שעת הכושר ניט אויסגענוצט געווארן אין דער געהעריקער מאס, און ספעציעל גרויס איז דער צער - זעענדיק אז זי איז כמעט גארניט אויסגענוצט געווארן פון די וואס דארפן זיין די גייסטיגע פירער.
* * *
ויהי רצון, דער אויבערשטער זאל העלפן, אז אזוי ווי בא אונזערע עלטערן אין מצרים איז ניט פארהאלטן געווארן זייער ארויסגיין פון מצרים אפילו אויף א הרף עין, און דאס האט געפירט צו דער פולער גאולה פון דעם גוף און צו דער פולער גאולה פון דער נשמה (דורך קבלת התורה, וואס איז געווען דער צוועק און אפשלוס פון יציאת מצרים) -
אזוי זאל יעדער איינער און איינע אויסנוצן אין דער פולער מאס די אויסערגעוויינליכע שעת הכושר פון איצטיקן מאמענט, צו העלפן זיך און דעם צווייטן, און דעם רבים און דעם כלל, צו באפרייט ווערן פון אלערליי פארשקלאפונגען, און דער עיקר, פון דער שווערסטער פון זיי, פון דעם געדאנק פון "נהי' ככל הגוים" (מיר זאלן זיין ווי אלע פעלקער), און אומקערן זיך צו תורה און מצוות אין דער פולסטער מאס, און עס זאל מקויים ווערן די הבטחה און פסק דין: ישראל עושין תשובה (צוריקער) - ומיד הן נגאלין, מיט דער אמת'ער און פולקאמענער גאולה דורך משיח צדקנו.
בברכת חג הפסח כשר ושמח.
מנחם שניאורסאהן
נדפסה בהגדה של פסח ח"ב ע' תקצז (הוצאת תשנ"א) והוגהה ע"פ צילום האגרת.
אן פשרות: ראה גם לקמן אגרת ח'תרמז-ח.
ערשטער טאג: כמש"נ זכור את היום הזה (שמות יג, ג) וראה שמו"ר (פי"ט, ז): הזהר כו' יום השבת כו' היום הזה.
ערשטער יום טוב: ר"ה בתחלתה.
דער אנהייב: ראה יבמות מו, א ושם.
אונזערע חכמים: במכילתא לשמות יב, מא-מב. הובא בפרש"י שם.
נאך צוגעגעבן: מפרשים בשם הזהר (זית רענן - הובא באוה"ת להצ"צ בא ע' שכז).
זיי און אנו כו': כמבואר בהגדה.
די סכנה: ראה תניא פל"א.
אין טאג טעגלעכן לעבן: תניא פמ"ז ובכ"מ.
אלקי.. אברהם כו' והוצאתי: שמות ג, טז. שם ו, ו.
דער רוף איז א שטענדיגער: כהמאמר "חה"פ ווערט נמשך שטענדיג" (שיחת חה"פ תש"ג - לכ"ק מו"ח אדמו"ר).
צוועק און אפשלוס: שמות ג, יב. יבמות שם. ז"ח ר"פ יתרו.
דער שווערסטער: ראה קונטרס ומעין סוף מי"א.
הבטחה און פסק דין: רמב"ם הל' תשובה פ"ז ה"ה.
B"H, 11 Nissan, 5723.
Brooklyn, NY.
To the sons and daughters of Israel in every place—may Hashem be upon you for life.
Shalom u'Vrachah!
Pesach, being the first day and first festival for Jews—the first in time and in greatness and importance—because its content is the liberation of the Jews and the beginning of being an independent nation with its own way of life according to Torah—its own mitzvos, festivals, etc.—therefore has special significance for all Jews and for every Jew at all times and everywhere.
Therefore, also the details of Pesach and the Exodus from Egypt have a special meaning as a general instruction and lesson in Jewish life, both for individuals, communities, and the collective.
One of the important details of the Exodus is that it happened "be'etzem hayom hazeh" (on this very day), which means—as our Sages explain—that at the very moment when the time for redemption arrived, the Jews left Egypt without delaying even for a blink of an eye. Moreover, it is added that if at that moment they had delayed, G‑d forbid—they, we, our children and grandchildren—would have lost everything about the redemption from Egypt!
This is entirely puzzling: After all ten plagues had already occurred, causing the Egyptians to drive out the Jews—so why was even a blink so critical? And how can we understand that if they had delayed even one moment, it would have delayed the entire redemption? The main question: What is Torah’s instruction here—what are we meant to learn from "be'etzem hayom hazeh"?
The explanation: When "the time arrives," when it comes time to end and leave behind Egypt’s impurity, one must not postpone even for a moment. The danger in missing this moment was not that Egyptians would regret letting them go—but that among their own people there might be those who would hesitate or refuse to leave their familiar way of life in Egypt and go into a desert to receive Torah.
The instruction for every Jew—man or woman, young or old—is: The meaning of "Exodus from Egypt" in daily life is freeing oneself from enslavement to one's body and animal soul—from enslavement to physical demands and habits—as well as from materialistic surroundings. This liberation comes through listening to and following Hashem’s constant call—the G‑d of Avraham Yitzchak Yaakov: "VeHotzeiti Etchem Mitachat Sivlot... VeHayiti Lachem LeElokim" (I will take you out from under burdens... I will be your G‑d), which expresses itself (as then—when leaving Egypt) by accepting Torah and fulfilling its mitzvos.
This call is constant; Exodus from Egypt must happen every day—every day is "the time has come," an opportune moment to heed this call. Yet there are those who "hold themselves back," postponing this opportunity until "the three holy days of the year" (Rosh Hashanah and Yom Kippur), or at most—to Shabbos or Yom Tov. Even among those who mention and celebrate "Exodus from Egypt" daily during davening (prayer), there are some who limit it only to prayer—and miss opportunities throughout their day. Just as this applies in individual life—it applies also in communal life; only there these moments are even more crucial.
The extraordinary opportunity now "knocking at our door" is that among very broad circles—especially youth—in recent years there has been a strong movement returning to our true roots. In many places—even non-Jews are "driving out" Jews from modern-day Egyptian impurity ideologies. A large part of circles once estranged from Judaism are seeking their way back to Torah and mitzvos; many within observant circles seek to strengthen their bond with them. Excepting those who long ago stopped thinking about these matters—it is now a time when everyone—and especially youth—not only are ready to hear pure truth but demand it be told without compromise or tailoring.
Experience shows that where youth encounter authentic Torah-observant Judaism—they are drawn toward it; many begin aligning their daily lives accordingly—with determination and vitality characteristic of youth. Sadly though—even though this awakening has existed for years—the opportunity has not been fully utilized; especially painful is seeing how little it has been used by those meant to be spiritual leaders.
May it be Hashem’s will that just as our ancestors in Egypt did not delay their Exodus even for a moment—which led both to complete bodily redemption and complete spiritual redemption (through receiving Torah—the purpose and culmination of Exodus)—so too may each person fully utilize today’s extraordinary opportunity—to help themselves, others, communities—to break free from all forms of enslavement—and especially from the most difficult: thinking "let us be like all nations." May all return fully to Torah and mitzvos—and may be fulfilled what was promised: Yisrael do teshuvah (return)—and immediately they are redeemed—with true complete redemption through Moshiach Tzidkeinu.
Summary
The Rebbe teaches that Pesach's lesson is about acting without delay when spiritual opportunity arises. Each Jew must seize moments for personal liberation daily—not waiting for special occasions—and help others do so as well, leading toward ultimate redemption.